PRAWO MIĘDZYNARODOWE I EUROPEJSKIE
JAKO ŹRÓDŁA PRAWA PACJENTA

Obowiązująca Konstytucja RP uznała wprost źródło prawa międzynarodowego za źródło prawa polskiego. Ratyfikowane przez Polskę umowy międzynarodowe stanowią część krajowego porządku prawnego i są bezpośrednio stosowane, chyba że ich stosowanie zależy od wydania ustawy (art. 91 ust. 1 Konstytucji). Umowy te są wyrazem porozumień z innymi państwami we wspólnych sprawach, dotyczących m.in. standardów ochrony prawa człowieka.

Do „przepisów odrębnych” obowiązujących na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej zaliczyć należy ratyfikowane umowy międzynarodowe. Znaczna ich część dotyczy praw człowieka, w tym występującego w roli pacjenta.

W zakresie powszechnego prawa międzynarodowego jest to Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych oraz Międzynarodowy Pakt Praw Ekonomicznych, Społecznych i Kulturalnych.

W ramach MPPOiP istotne są następujące prawa człowieka:

  1. prawo do życia (art. 6 ust. 1),
  2. prawo do poszanowania integralności psychicznej, fizycznej i moralnej (zakaz tortur – art. 7),
  3. prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego (art. 9 ust. 1),
  4. prawo do sprawiedliwego procesu (art. 14),
  5. prawo do prywatności (art. 17),
  6. prawo do wolności myśli, sumienia i religii (art. 18 ust. 1),
  7. prawo do swobody wypowiedzi (art. 19 ust. 2).

W ramach MPPESiK z uwagi na prawa pacjenta interesujące są przede wszystkim dwa prawa społeczne:

  1. prawo do zabezpieczenia społecznego, w tym do ubezpieczeń społecznych (art. 9), oraz
  2. prawo do korzystania z najwyżej osiągalnego stanu zdrowia fizycznego i psychicznego (art. 12 ust. 1).

Szczególną uwagę należy zwrócić na Konwencję w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet z 1979 r. oraz Konwencję o prawach dziecka z 1989 r. – określające w sposób szczególny ochronę kobiet i dzieci w zakresie opieki zdrowotnej.

W ramach europejskiej przestrzeni prawnej kluczowe znaczenie mają Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z 1950 r. i Europejska Karta Społeczna uchwalona w 1961 r.

Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności w szczególności reguluje:

  1. prawo do życia (art. 2),
  2. zakaz stosowania tortur, nieludzkiego lub poniżającego traktowania bądź karania (art. 3),
  3. prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego (art. 5),
  4. prawo do poszanowania życia prywatnego (art. 8),
  5. prawo do wolności ekspresji, które obejmuje wolność poglądów oraz otrzymywania informacji (art. 10).

W Europejskiej Karcie Społecznej kwestie zdrowotne znalazły się w kilku artykułach. Artykuł 7 ust. 9 reguluje sprawy kontroli lekarskiej osób mających mniej niż osiemnaście lat, a ust. 10 dotyczy ochrony tych osób przed niebezpieczeństwem fizycznym i moralnym, co należy interpretować także jako ochronę przed zagrożeniami zdrowia.

Problemy zdrowia poruszono także w postanowieniach: art. 9 o bezpiecznych i higienicznych warunkach pracy, art. 11 regulującego prawo do zdrowia, art. 13 dotyczącego prawa do pomocy społecznej i medycznej, art. 15 związanego z rehabilitacją zawodową i społeczną. Przy pewnej interpretacji także art. 16 (ochrona społeczna rodziny) oraz art. 17 (ochrona matek i dzieci) zawierają elementy związane z ochroną zdrowia.

Pomimo nieratyfikowania przez Polskę istotne znaczenie dla kształtowania się standardów praw pacjenta i godności osoby ludzkiej w kontekście zastosowań biologii i medycyny ma natomiast Konwencja Rady Europy o ochronie praw człowieka i godności istoty ludzkiej w kontekście zastosowań biologii i medycyny z 1997 r.

Ponadto, należy wskazać na wartości, które wdrażają przedstawiony w 1994 r. przez WHO Model Deklaracji Praw Pacjenta oraz przygotowany w 2002 r. przez organizację Active Citizenship Network wraz z grupą europejskich organizacji obywatelskich pozarządowy dokument, jakim jest Europejska Karta Praw Pacjenta. Ochrona wskazanych wartości przysługuje zarówno człowiekowi zdrowemu, jak i choremu.

Konieczne jest także zwrócenie uwagi na bogate orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu.